Podmiot gospodarczy znajdujący się w stanie niewypłacalności lub zagrożenia niewypłacalnością nie jest pozbawiony ochrony prawnej. Obowiązujące ustawodawstwo, w szczególności przepisy ustawy Prawo restrukturyzacyjne oraz Prawo upadłościowe, kreuje szereg uprawnień, których celem jest umożliwienie przedsiębiorcy podjęcia działań naprawczych, ochrona przed egzekucją ze strony wierzycieli, a także zapewnienie ram dla uporządkowanej likwidacji działalności, gdy restrukturyzacja okaże się niemożliwa. Prawa te służą zrównoważeniu interesów dłużnika i ogółu jego wierzycieli.

Prawo do kontynuowania działalności gospodarczej

Fundamentalnym prawem zadłużonej spółki jest możliwość kontynuowania bieżącej działalności operacyjnej, o ile nie ogłoszono jej upadłości obejmującej likwidację majątku. Zarząd spółki co do zasady zachowuje prawo do zarządzania jej sprawami i reprezentowania jej na zewnątrz. Uprawnienie to doznaje jednak istotnych ograniczeń w momencie otwarcia formalnych postępowań sądowych. W zależności od rodzaju postępowania (restrukturyzacyjnego lub upadłościowego), zarząd może zostać ograniczony poprzez ustanowienie nadzorcy sądowego, zarządcy przymusowego lub całkowicie odsunięty od zarządu, który przejmuje syndyk. Mimo to, celem nadrzędnym, zwłaszcza w postępowaniach restrukturyzacyjnych, jest utrzymanie przedsiębiorstwa w ruchu.

Prawo do wszczęcia postępowania restrukturyzacyjnego

Najważniejszym instrumentem prawnym chroniącym zadłużoną spółkę jest prawo do zainicjowania jednego z czterech postępowań restrukturyzacyjnych. Celem tych postępowań jest uniknięcie ogłoszenia upadłości dłużnika przez umożliwienie mu restrukturyzacji w drodze zawarcia układu z wierzycielami.

Rodzaje postępowań restrukturyzacyjnych

Ustawa Prawo restrukturyzacyjne przewiduje następujące tryby:

• Postępowanie o zatwierdzenie układu: Najbardziej odformalizowane, w którym dłużnik samodzielnie zbiera głosy wierzycieli pod propozycjami układowymi, a rola sądu ogranicza się do zatwierdzenia zawartego już układu.
• Przyspieszone postępowanie układowe: Umożliwia zawarcie układu po sporządzeniu i zatwierdzeniu spisu wierzytelności w uproszczonym trybie. Zapewnia dłużnikowi szeroką ochronę przed egzekucją.
• Postępowanie układowe: Przeznaczone dla sytuacji bardziej skomplikowanych, w których istnieje spór co do wysokości wierzytelności.
• Postępowanie sanacyjne: Najgłębiej ingerujące w strukturę przedsiębiorstwa. Jego celem jest nie tylko zawarcie układu, ale również przeprowadzenie działań sanacyjnych (naprawczych) przy maksymalnej ochronie przed wierzycielami. W tym postępowaniu zarząd nad majątkiem dłużnika przejmuje zarządca.

Ochrona przeciwegzekucyjna

Z otwarciem postępowania restrukturyzacyjnego (z wyjątkiem postępowania o zatwierdzenie układu, gdzie ochrona powstaje z dniem obwieszczenia o ustaleniu dnia układowego) wiąże się kluczowe uprawnienie – zawieszenie postępowań egzekucyjnych prowadzonych przeciwko dłużnikowi. Oznacza to, że komornicy sądowi muszą wstrzymać swoje działania, a nowe egzekucje nie mogą być wszczynane. Zapewnia to spółce niezbędny czas na negocjacje z wierzycielami i wdrożenie planu naprawczego bez presji natychmiastowej windykacji.

Prawo do złożenia propozycji układowych

W toku postępowania restrukturyzacyjnego dłużnik posiada wyłączne prawo do złożenia propozycji układowych. Stanowią one formalną propozycję sposobu restrukturyzacji zobowiązań, która może obejmować takie rozwiązania jak:

1. Odroczenie terminu wykonania zobowiązań.
2. Rozłożenie spłaty na raty.
3. Zmniejszenie wysokości długów.
4. Konwersję wierzytelności na udziały lub akcje w spółce dłużnika.

Treść propozycji układowych zależy od sytuacji ekonomicznej spółki i jej możliwości płatniczych. Propozycje te poddawane są następnie pod głosowanie na zgromadzeniu wierzycieli.

Prawo i obowiązek zgłoszenia wniosku o upadłość

Chociaż postrzegane głównie jako ostateczność, złożenie wniosku o ogłoszenie upadłości jest zarówno prawem, jak i ustawowym obowiązkiem zarządu spółki. Prawo to realizuje się, gdy spółka jest trwale niewypłacalna, a przeprowadzenie restrukturyzacji nie rokuje powodzenia. Złożenie wniosku we właściwym terminie (tj. w terminie 30 dni od dnia, w którym wystąpiła podstawa do ogłoszenia upadłości) chroni członków zarządu przed osobistą odpowiedzialnością za zobowiązania spółki. Postępowanie upadłościowe ma na celu równomierne, choć często jedynie częściowe, zaspokojenie wszystkich wierzycieli z likwidacji majątku spółki.

Prawa zarządu w sytuacji kryzysowej

Zarząd zadłużonej spółki, mimo trudnej sytuacji, zachowuje określone prawa, które są nierozerwalnie związane z jego obowiązkami. Przede wszystkim ma prawo do uzyskiwania pełnej informacji o stanie finansowym przedsiębiorstwa, co jest niezbędne do podjęcia decyzji o restrukturyzacji lub upadłości. Ma również prawo do reprezentowania spółki w postępowaniach sądowych i aktywnego uczestnictwa w nich, w tym do przedstawiania stanowiska spółki, składania wniosków dowodowych oraz zaskarżania niekorzystnych orzeczeń. Należy jednak podkreślić, że prawa te idą w parze z obowiązkiem działania w interesie spółki oraz jej wierzycieli, a zaniechania w tym zakresie mogą skutkować surową odpowiedzialnością cywilną, a nawet karną.